Jak sklasyfikować system AI według poziomu ryzyka? Dlaczego jedna etykieta nie wystarczy – przewodnik dla JSFP

Etapy ustalania profilu regulacyjnego systemu AI

Po ustaleniu, że konkretne rozwiązanie spełnia definicję systemu AI, pojawia się kolejne pytanie: jakie wymagania AI Act mają do niego zastosowanie?

Popularna „piramida ryzyka” — praktyki zakazane, systemy wysokiego ryzyka, systemy objęte transparentnością i pozostałe rozwiązania — jest użyteczna edukacyjnie, ale może prowadzić do nadmiernych uproszczeń.

Ten sam system może jednocześnie odpowiadać zastosowaniu z załącznika III, podlegać obowiązkom transparentności z art. 50, a określony sposób jego użycia może być zakazany przez art. 5.

W JSFP należy kwalifikować przede wszystkim konkretny przypadek użycia. Wynikiem powinien być profil regulacyjny, a nie tylko etykieta „wysokie” albo „niskie ryzyko”.

Stan prawny: 23 sierpnia 2026 r.

Kwalifikacja systemów wysokiego ryzyka w 2026 r. ma charakter przygotowawczy

Po zmianach wprowadzonych rozporządzeniem (UE) 2026/1744 sekcje 1–3 rozdziału III AI Act — z wyjątkiem art. 6 ust. 5 — będą stosowane:

• od 2 grudnia 2027 r. dla systemów klasyfikowanych na podstawie art. 6 ust. 2 i załącznika III;
• od 2 sierpnia 2028 r. dla systemów klasyfikowanych na podstawie art. 6 ust. 1 i załącznika I.

W sierpniu 2026 r. właściwy status w rejestrze może więc brzmieć:

„Potencjalny system wysokiego ryzyka – art. 6 ust. 2 / załącznik III – przygotowanie do wymagań od 2 grudnia 2027 r.”

Już obecnie stosowane są jednak m.in. art. 4, większość zakazów z art. 5 oraz art. 50.

Etap 1. Czy sposób wykorzystania AI jest zakazany?

Pierwszą bramką powinien być art. 5. Precyzyjne pytanie brzmi: czy konkretny sposób użycia systemu stanowi praktykę zakazaną?

Zakres nowych zakazów z art. 5 ust. 1 akapit pierwszy lit. ba i bb trzeba ustalać łącznie z ust. 1a i 1b. Przepisy te będą stosowane od 2 grudnia 2026 r.; większość pozostałych zakazów jest stosowana od 2 lutego 2025 r.

Etap 2. Jaką rolę pełni jednostka?

Trzeba ustalić, czy JSFP występuje jako podmiot stosujący, dostawca czy inny uczestnik łańcucha AI. W odniesieniu do systemów wysokiego ryzyka art. 25 może prowadzić do przejęcia obowiązków dostawcy m.in., gdy podmiot:

• umieszcza własną nazwę lub znak towarowy na systemie;
• dokonuje istotnej modyfikacji systemu wysokiego ryzyka;
• zmienia przeznaczenie systemu tak, że staje się on systemem wysokiego ryzyka.

Sama konfiguracja lub integracja zgodna z przeznaczeniem i instrukcjami dostawcy nie oznacza automatycznie przejęcia jego roli. Art. 25 będzie stosowany od 2 grudnia 2027 r. dla systemów z art. 6 ust. 2 oraz od 2 sierpnia 2028 r. dla systemów z art. 6 ust. 1.

Etap 3. Ścieżka z art. 6 ust. 1 i załącznika I

System może zostać zakwalifikowany jako system wysokiego ryzyka, gdy jest komponentem bezpieczeństwa produktu objętego prawodawstwem z załącznika I albo sam jest takim produktem, a produkt lub system podlega ocenie zgodności przez stronę trzecią.

Po zmianach wprowadzonych rozporządzeniem (UE) 2026/1744 trzeba dodatkowo uwzględnić art. 6 ust. 1a–1c. System AI wykorzystywany wyłącznie do niezwiązanej z bezpieczeństwem pomocy użytkownikom, optymalizacji skuteczności działania, efektywności usług, automatyzacji, udogodnień lub kontroli jakości nie kwalifikuje się jako element bezpieczeństwa. Wyłączenie to nie działa, jeżeli awaria lub nieprawidłowe działanie systemu zagrażałyby zdrowiu i bezpieczeństwu.

Warunku dotyczącego oceny zgodności przez stronę trzecią nie spełnia natomiast produkt poddawany takiej ocenie wyłącznie ze względu na ryzyko inne niż ryzyko dla zdrowia i bezpieczeństwa, w szczególności ryzyko związane z dystrybucją widma radiowego lub zakłóceniami elektromagnetycznymi niemającymi wpływu na zdrowie i bezpieczeństwo.

Dla klasycznej administracji ścieżka ta będzie rzadsza niż załącznik III, ale może dotyczyć np. określonych wyrobów medycznych, maszyn lub innych regulowanych urządzeń.

Etap 4. Czy zastosowanie znajduje się w załączniku III?

Z kategorii zdalnej identyfikacji biometrycznej wyłączono systemy weryfikacji, których jedynym celem jest potwierdzenie, że dana osoba jest osobą, za którą się podaje. Trzeba zawsze dopasować przeznaczenie konkretnej funkcji do odpowiedniej pozycji załącznika.

Etap 5. Czy art. 6 ust. 3 pozwala nie uznać systemu za system wysokiego ryzyka?

System z załącznika III może nie zostać uznany za system wysokiego ryzyka, jeżeli nie stwarza znaczącego ryzyka szkody dla zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych osób fizycznych, w tym poprzez brak znaczącego wpływu na wynik procesu decyzyjnego, oraz spełnia co najmniej jeden z warunków wskazanych w przepisie.

• wykonuje wąsko określone zadanie proceduralne;
• poprawia wynik wcześniej zakończonej czynności człowieka;
• wykrywa wzorce podejmowania decyzji lub odstępstwa od wzorców wcześniej podjętych decyzji, ale nie zastępuje ani nie wpływa na zakończoną ocenę człowieka bez odpowiedniej weryfikacji przez człowieka;
• wykonuje zadanie przygotowawcze wobec oceny z załącznika III.

Jeżeli system wykonuje profilowanie osób fizycznych, pozostaje systemem wysokiego ryzyka. Dostawca powołujący się na art. 6 ust. 3 dokumentuje ocenę, rejestruje siebie i system zgodnie z art. 49 ust. 2 oraz udostępnia dokumentację organowi na żądanie.

Etap 6. Obowiązki transparentności z art. 50

Art. 50 tworzy odrębną warstwę regulacyjną, stosowaną od 2 sierpnia 2026 r. Obejmuje m.in.:

• bezpośrednią interakcję z człowiekiem — dostawca zapewnia informowanie osoby o kontakcie z AI;
• treści syntetyczne — dostawca zapewnia ich maszynowo czytelne oznaczanie, z wyjątkami m.in. dla standardowej edycji;
• rozpoznawanie emocji i kategoryzację biometryczną — podmiot stosujący informuje osoby poddane działaniu systemu;
• deepfake i określone teksty interesu publicznego — podmiot stosujący ujawnia sztuczny charakter treści z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Systemy generujące treści syntetyczne, wprowadzone do obrotu przed 2 sierpnia 2026 r., należy dostosować do art. 50 ust. 2 do 2 grudnia 2026 r. zgodnie z art. 111 ust. 4.

Etap 7. Obowiązek informacyjny z art. 26 ust. 11

Gdy podmiot stosujący wykorzystuje system wysokiego ryzyka z załącznika III do podejmowania lub wspierania decyzji dotyczących osób fizycznych, osoby te mają zostać poinformowane o zastosowaniu systemu. Obowiązek ten jest odrębny od art. 50 i będzie stosowany dla ścieżki z art. 6 ust. 2 od 2 grudnia 2027 r.

Etap 8. Czy wymagana będzie FRIA?

Dla podmiotów prawa publicznego i prywatnych podmiotów świadczących usługi publiczne FRIA jest co do zasady wymagana przed użyciem systemu wysokiego ryzyka z art. 6 ust. 2, z wyjątkiem systemów z pkt 2 załącznika III. Odrębna reguła obejmuje również podmioty stosujące systemy z pkt 5 lit. b i c.

FRIA dla tej ścieżki będzie stosowana od 2 grudnia 2027 r.

Co z pozostałymi systemami?

Brak praktyki zakazanej, kwalifikacji wysokiego ryzyka lub obowiązku z art. 50 nie oznacza „systemu bez ryzyka”. Nadal mogą mieć zastosowanie art. 4, RODO, cyberbezpieczeństwo, prawo pracy, zasady równego traktowania, ochrona tajemnic, prawo autorskie, przepisy proceduralne i regulacje sektorowe.

Przewodnik dotyczy systemów AI. Odrębny reżim modeli AI ogólnego przeznaczenia z rozdziału V wymaga osobnej analizy.

Osiem bramek procesu decyzyjnego

1. Czy rozwiązanie jest systemem AI?
2. Jaki jest przypadek użycia i rola jednostki?
3. Czy sposób użycia odpowiada praktyce zakazanej z art. 5?
4. Czy występuje ścieżka z art. 6 ust. 1 i załącznika I?
5. Czy przeznaczenie odpowiada pozycji załącznika III?
6. Czy art. 6 ust. 3 pozwala nie uznać systemu za system wysokiego ryzyka?
7. Jakie obowiązki transparentności i informowania mają zastosowanie?
8. Jakie są obowiązki wynikowe, w tym FRIA, DPIA, rejestracja i nadzór człowieka?

Najczęstsze błędy

• „Generatywna AI oznacza system wysokiego ryzyka.” Nie — decyduje przypadek użycia.
• „Człowiek podejmuje końcową decyzję, więc system nie może być wysokiego ryzyka.” Nie.
• „Załącznik III zawsze oznacza system wysokiego ryzyka.” Nie zawsze — trzeba sprawdzić art. 6 ust. 3.
• „Art. 50 jest niższym poziomem zamiast wysokiego ryzyka.” Nie — obowiązki mogą się nakładać.
• „Kupiliśmy gotowy produkt, więc zawsze jesteśmy tylko podmiotem stosującym.” Nie zawsze — trzeba uwzględnić art. 25.

Podsumowanie

Kwalifikacja systemu AI w JSFP nie powinna polegać na zaznaczeniu jednej pozycji: minimalne, ograniczone, wysokie albo niedopuszczalne ryzyko.

Wynikiem powinien być udokumentowany profil regulacyjny konkretnego przypadku użycia.

Taki model jest bardziej odporny na błędy niż pojedyncza etykieta i może zostać bezpośrednio przełożony na proces kwalifikacyjny w systemie informatycznym.

Podstawy prawne i materiały interpretacyjne

• AI Act – aktualny tekst skonsolidowany – tekst uwzględniający stan prawny na 27 lipca 2026 r.
• Rozporządzenie (UE) 2026/1744 – zmiany harmonogramu rozdziału III.
• Wytyczne Komisji dotyczące art. 50 – finalne wytyczne opublikowane 20 lipca 2026 r.
• Projekt wytycznych dotyczących systemów wysokiego ryzyka – według stanu na 23 sierpnia 2026 r. materiał nadal ma status projektu.
• Ustawa z 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji – Dz.U. 2026 poz. 1003.

Materiały Komisji nie są źródłem prawa ani wiążącą wykładnią. Ostatecznej wykładni prawa Unii może dokonać Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.